Niet alleen games vereisen steeds krachtigere grafische kaarten, ook beeld- en videobewerking maakt – al dan niet met AI-ondersteuning – graag gebruik van gpu-rekenkracht. We hebben 54 desktopkaarten van de afgelopen negen jaar getest.
Hoeveel grafische prestaties krijg je voor je geld?
Hoeveel prestaties mag je van welke grafische kaart verwachten? En kan AI-upscaling een goedkopere gpu toch interessant maken? Nadat we eerder schreven waar je op moet letten bij de aanschaf van een grafische kaart, vergelijken we nu de prestaties van de verschillende modellen.
In de overzichtstabel bij dit artikel vergelijken we niet alleen geselecteerde grafische kaarten van de afgelopen negen jaar, maar hebben we ter referentie ook enkele in de cpu geïntegreerde grafische eenheden opgenomen. Voor die tabel voeren we de prestatiebeoordeling uit met de 3DMark-tests Steel Nomad en Speed Way. Bij beide tests kunnen grafische kaarten met meer dan vier gigabyte geheugen zich volledig ontplooien. Bovendien maakt de Steel Nomad-test het ook mogelijk om oudere grafische kaarten te classificeren die nog geen raytracing ondersteunen.
Voor de prijs-prestatievergelijking werken we daarentegen met onze onze gebruikelijke gamingbenchmarks. De huidige grafische kaartgeneraties GeForce RTX 5000 en Radeon RX 9000 bieden de hoogste prestaties, ook al is het individuele voordeel ten opzichte van hun voorgangers soms niet erg groot.
Maar dat zou hooguit upgraders moeten afschrikken. Voor nieuwe kopers zijn er nauwelijks redenen om nog voor de oude modellen te kiezen, want die zijn doorgaans niet goedkoper dan hun opvolgers. Dat geldt ook voor de Arc-serie van Intel, waarvan de huidige B-serie er nog een schepje bovenop doet ten opzichte van zijn voorgangers – met een lager energieverbruik.
De instap in de (zinvolle) 3D grafische kaartwereld begint bij rond de 220 euro met de goedkoopste Arc B570 – voor dat bedrag krijg je anders alleen aanzienlijk oudere, tragere en minder efficiënte kaarten. Aanbevelenswaardige grafische kaarten van andere aanbieders met 12 of meer gigabyte kosten echter al snel het dubbele en meer. Maar zelfs daar moet je al concessies doen als het gaat om WQHD-resolutie.
Prijs vs performance
Voor de beoordeling hebben we al onze benchmarkresultaten bij de zes geteste games gebruikt voor de drie gangbare 16:9-resoluties 1920 × 1080 (full hd), 2560 × 1440 (WQHD) en 3840 × 2160 (Ultra HD). Twee van de games, namelijk A Plague Tale: Requiem en Shadow of the Tomb Raider (SotTR), hebben we zowel met als zonder raytracing gedraaid, zodat we in totaal acht benchmarks per resolutie hebben.
Het blijft zo dat de mooie raytracingeffecten de beeldkwaliteit aanzienlijk verbeteren, maar ook veel performance kosten. Bij SotTR daalt de refreshrate in WQHD met ruim een derde, maar met bijvoorbeeld de GeForce RTX 4070 Super komt de refreshrate nog steeds ruim boven de 100 frames per seconde uit.
Andere games, zoals de post-apocalyptische shooter Stalker 2, zijn aanzienlijk veeleisender, zelfs als het grafisch geheugen niet vol raakt en het aantal frames per seconde keldert. Daarnaast worden ook Avatar: Frontiers of Pandora, Cyberpunk 2077 en Indiana Jones and the Great Circle gebruikt.
Uit die 24 benchmarktests vormen we voor de prijs-kwaliteitbeoordeling het geometrische gemiddelde, waarmee we de europrijs delen: hoe minder je per fps hoeft uit te geven, des te beter. In tegenstelling tot bij het rekenkundig gemiddelde wegen hoge individuele waarden daarbij minder zwaar mee in de berekening. Dat is bewust zo, want of een game als SotTR nu met een enorm hoge 280 of 230 fps draait, maakt voor de meeste gamers nauwelijks uit. Belangrijker is of Stalker 2 onder de 30 fps komt of soepel met 60 beelden over het scherm glijdt.
Ook aan de andere kant klopt het: lage beeldsnelheden wegen zwaarder mee in het resultaat. Afzonderlijke grafische kaarten zoals de GeForce RTX 5050 en andere kaarten, met name met 8 GB of minder, die misschien nog driecijferige waarden halen bij SotTR en full-hd-resolutie, scoren veel slechter bij het geometrische gemiddelde dan bij het rekenkundige gemiddelde.
De genoemde RTX 5050 haalt gemiddeld over alle tests en resoluties 47,7 fps. Dat klinkt als een goede keuze voor gematigde eisen, maar verhult dat al bij WQHD-resolutie slechts de helft van de games de 30 fps-grens overschrijdt, waaronder de twee tests zonder raytracing.
Bij het geometrische gemiddelde haalt dezelfde kaart echter slechts een waarde van 23,3 fps, wat de te verwachten prestaties veel beter weerspiegelt. Dat heeft ook invloed op de berekende prijs-kwaliteitverhouding, waardoor de RTX 5050 behoorlijk achterop raakt.
Geen universele oplossing
Zelfs als je duizenden euro’s wilt uitgeven, is dat geen garantie dat alle games een vloeiende 60 frames per seconde in native Ultra HD halen. Zelfs in het beperkte testparcours lukt dat de GeForce RTX 5090 niet continu. Bij Cyberpunk 2077 haalt hij het gemiddelde van 60 fps in Ultra HD-resolutie niet. Als je kijkt naar het P1-percentiel, wat het langzaamste procent van de snelste 99 procent scheidt, komt daar ook nog Stalker 2 bij.
Als je consistent vloeiende refreshrates wilt zien, moet je zelfs met een extreem snelle pc het detailniveau verlagen of gebruik maken van upscalingtechnieken. Die laatste verlagen de renderingresolutie (en daarmee in eerste instantie zelfs de eisen aan het grafisch geheugen) en proberen het daardoor ontstane verlies aan detail en scherpte te compenseren met verschillende geavanceerde technieken.
Afhankelijk van de instelling van Quality tot Ultra Performance daalt de werkelijke resolutie voor een afbeelding die in Ultra HD wordt weergegeven tot een derde van de asresolutie en een negende van het aantal pixels: in plaats van 8,3 megapixels in Ultra HD worden slechts 0,9 megapixels (720p) op rechtvaardige wijze gegenereerd.
In de Quality-modus wordt in plaats van in Ultra HD in WQHD weergegeven met 44 procent van het aantal pixels. Hoe sterk die besparing opvalt, hangt af van het spel, maar ook van de individuele perceptie. Daar worden deels AI-modellen voor gebruikt, die samen met de nodige buffers het bespaarde geheugen direct weer bezetten.
Die verscherpen niet alleen het beeld, maar voorspellen op basis van een verschillend aantal vooraf berekende beelden en de bewegingsvectoren van objecten hoe een in native resolutie berekend beeld er idealiter uit zou zien. Nvidia noemt die techniek Deep Learning Super Sampling (DLSS), bij AMD heet het FidelityFX Super Resolution (FSR) en bij Intel Xe Super Sampling (XeSS).
Wat ingewikkeld klinkt, bespaart in vergelijking met het berekenen van echte beeldpunten nog steeds rekentijd en werkt in de praktijk soms verbazingwekkend goed. Hoe hoger de beeldresolutie en de beschikbare beeldsnelheid, des te meer gegevens de AI-modellen tot hun beschikking hebben en des te betere resultaten ze kunnen leveren.
Een andere functie van de upscalers is niet alleen de ruimtelijke extrapolatie in de dimensies van het beeld, maar ook de temporale. Sinds de GeForce RTX 4000 is er een tussenbeeldberekening (frame generation), die echter een diepere integratie in de 3D-pijplijn van games vergt – oftewel meer gegevens nodig heeft.
Inmiddels kunnen grafische kaarten zoals de GeForce RTX 5000 ook meerdere tussenbeelden berekenen. Ook bij het genereren van tussenbeelden geldt: hoe meer gegevens, des te beter. AMD adviseert daarom een uitgangsframesnelheid van 60 fps vóór de temporal upscaling en raadt zelfs uitdrukkelijk af om dat bij 30 fps of minder te proberen. Upscaling en frame generation zijn dus geen wondermiddel voor te karige grafische prestaties.
De beste opties
Voor het overzicht hebben we onze lijst beperkt tot de twee nieuwste generaties van AMD, Intel en Nvidia. Oudere kaarten ondersteunen vaak niet alle functies, zoals de nieuwste versies van de upscalingtechnieken, of hebben tragere eenheden voor het decoden en encoden van video’s of het aansluiten van beeldschermen.
In de verre toekomst zal bovendien de driverondersteuning voor de oudste kaarten als eerste aflopen. Zo zal de huidige Nvidia-driver na de huidige 580-branch alleen nog GeForce-kaarten vanaf de Turing-generatie ondersteunen, dus de RTX 2000 en GT(X) 1600. Maar bovenal zijn de tijden voorbij waarin dealers oudere kaarten tegen bijzonder gunstige prijzen verkopen.
Integendeel: de fabrikanten gaan prat op hun verbeterde channel inventory management, oftewel het tijdig beperken van het aanbod voordat een nieuwe generatie grafische kaarten op de markt komt. Daardoor zijn oudere grafische kaarten, met name de GeForce RTX 3000-generatie en de Radeon RX 6000, meestal alleen nog maar tegen hoge prijzen verkrijgbaar – of in ieder geval niet goedkoper dan een vergelijkbare kaart van de huidige generatie.
We hebben de lijst gesorteerd op prijs-kwaliteitverhouding, maar we vermelden toch ook het geometrische gemiddelde. Aan de hand daarvan kun je zelf een prestatieranglijst opstellen. Het is niet verwonderlijk dat de ultradure GeForce RTX 5090 voor meer dan 2500 euro bovenaan staat, gevolgd door de nog duurdere RTX 4090 en ook verre van goedkope RTX 5080.
Net buiten de top 5 staat de eerste AMD Radeon in de vorm van de RX 9070 XT. Hoewel die kaart niet expliciet bedoeld is als topkaart om mee te gamen, verslaat hij de voormalige RX 7900 XTX high-end kaart met een lager verbruik en een aanzienlijk lagere prijs. Daarom staat hij ook hoger op de prijs-kwaliteitverhouding-ranglijst.
Intel Arc’s aan de top prijs vs kwaliteit
De twee huidige Intel Arc-modellen B570 en B580 bieden momenteel de beste prijs-kwaliteitverhouding. Ze zijn aanzienlijk goedkoper dan de RX 9000 of RTX 5000 en hebben tegelijkertijd meer geheugen dan de instapmodellen van AMD en Nvidia. Dat helpt ze om betere, constantere prestaties te leveren, zelfs bij geheugenintensieve games of bij het experimenteren met AI-modellen.
Dat laatste kan niet per se worden gezegd van de RTX 5060 Ti met 8 GB: hij compenseert zijn slechts 8 GB grote grafische geheugen met zeer goede prestaties in full-hd-resolutie. Maar hij valt ook wel eens helemaal uit: bij AI Text Generation in de UL-Procyon-benchmark werkt de afzonderlijke test met het Large Language Model Llama-2-13B niet en in Ultra HD-resolutie blijven drie van de acht gametests op 5 fps of minder.
De aanzienlijk duurdere GeForce RTX 5070, die met zijn 12 GB nog steeds voldoende uitgerust is, heeft een even goede prijs-kwaliteitverhouding. Als je echter van plan bent je grafische kaart nog vele jaren te gebruiken, kun je beter op zoek gaan naar een optie met 16 GB aan grafisch geheugen.
Behalve de genoemde Radeon RX 9070 XT levert ook het afgeslankte zustermodel zonder XT-toevoeging veel waar voor zijn geld – evenals de Radeon RX 9060 XT. De RX 7900 XT scoort iets slechter, maar heeft wel 20 GB grafisch geheugen. Bij AI-toepassingen helpt dat echter nauwelijks omdat de rekenkernen geen ondersteuning bieden voor opslag en rekenkrachtbesparende AI-gegevensformaten van 8 bit en minder.
Hun opvolgers en de GeForce-kaarten kunnen daarentegen wel overweg met die formaten. Bij Nvidia begint het met de voor AI wenselijke 16 GB pas bij de RTX 5060 Ti 16 GB vanaf 430 euro, de 5070 Ti als de op één na duurste 16 GB GeForce kost dan al 780 euro en meer, de RTX 5080 doorbreekt de grens van 1000 euro.
Conclusie
Als je absoluut het maximale uit de kast wilt halen, ontkom je niet aan de hoge prijs van een GeForce RTX 5090 – en zelfs daarmee worden niet alle wensen, met name op het gebied van Ultra HD-resolutie, volledig vervuld. Maar als je bereid bent om op sommige punten concessies te doen kun je veel geld besparen.
In het midden- en topsegment laten met name de Radeon RX 9070 XT en 9060 XT met 16 GB zien dat moderne functies en een goede prijs-kwaliteitverhouding elkaar niet uitsluiten. Als je genoegen neemt met minder, kun je met de Intel Arc B-serie moderne en redelijk snelle 3D-grafische kaarten krijgen voor minder dan 250 euro.
Het belangrijkste is dat het grafisch geheugen in de dubbele cijfers aan gigabytes moet liggen. Dat geldt voor GeForce-, Radeon- en Arc-kaarten.
Carsten Spille en Alieke van Sommeren
Praat mee