NixOS groeit en bloeit en vindt zijn weg naar steeds meer instellingen: de Nederlandse overheid gaat het inzetten voor een eigen werkomgeving. Maar binnen de community van het project bestaan onopgeloste conflicten die de groei kunnen bedreigen.
Van promotieonderzoek tot grootste FOSS-pakketrepository ter wereld
De Linux-distributie NixOS en de pakketverzameling nixpkgs vormen al enkele jaren de grootste pakketrepository voor vrije en opensourcesoftware (FOSS) ter wereld en bieden toegang tot meer dan 140.000 softwarepakketten. Dat het project, dat ruim twintig jaar geleden als promotieonderzoek begon, zo ver is gekomen, is niet in de laatste plaats te danken aan een leger vrijwillige enthousiastelingen.
Zij raakten enthousiast door de ongebruikelijke aanpak om pakketten en softwarebuilds als expressies in een functionele taal te beschrijven en ze met eenvoudige infrastructuur geautomatiseerd te testen [1,2]. Pas in de loop der jaren kwamen er naast de community ook een stichting en industriële partijen bij.
Hoe populair pakketmanager Nix en de bijbehorende Linux-distributie NixOS zijn, blijkt goed uit de cijfers: de officiële NixOS-pakketcache verwerkt bijna 2 miljard verzoeken per week en verstuurt in die tijd bijna een petabyte aan data naar eindgebruikers. Amazon draagt daar ongeveer 20.000 dollar per maand aan bij.
Inmiddels zijn er rond Nix drie zelfstandige conferenties die jaar na jaar groter worden: naast de gevestigde NixCon, die eind september 2026 in Krakau plaatsvond, zijn dat Planet Nix in Californië en Nix Vegas op DEF CON.
Snelle groei
De forse groei stelt de community achter NixOS en nixpkgs echter ook voor problemen. Ze lijkt de toenemende werklast overigens behoorlijk goed aan te kunnen. Het project heeft dit jaar bijna 20 procent meer pull requests gemerged dan in dezelfde periode vorig jaar, ongeveer 8000 per maand, terwijl het aantal bijdragers in de laatste drie releases nauwelijks is veranderd. De afgelopen jaren was er minder gebrek aan nieuwe patches dan aan mensen met de rechten om ze te accepteren.
Daarbij moet onder meer een nieuwe mergebot helpen, waarmee maintainers wijzigingen aan hun eigen pakketten kunnen mergen. Na stevige discussies zijn ook vrij gematigde regels voor het gebruik van AI ingevoerd: LLM-inbreng moet worden vermeld en voor elke wijziging moet een mens verantwoordelijkheid nemen.
Over AI gesproken: nu steeds meer industriële partijen NixOS hebben ontdekt als platform voor AI-capabele infrastructuur en producten, klinkt binnen het nixpkgs-project steeds luider de roep om CUDA-ondersteuning.
Om aan zulke wensen tegemoet te komen, accepteert de NixOS Foundation sinds kort geld van bedrijven om gericht delen van het ecosysteem te ondersteunen waar dat eerder ontbrak. Die steun hoeft niet puur financieel te zijn: een maintainer die zich al lange tijd met CUDA in nixpkgs bezighoudt, is onlangs rechtstreeks door Nvidia in dienst genomen.
De reacties daarop zijn verdeeld. Sommigen zien hierin de eerste stappen naar een overname door commerciële belangen, terwijl anderen vinden dat de industrie zo vrij direct opensourcesoftware en digitale soevereiniteit ondersteunt, en de ontwikkeling toejuichen.
Dat de industrie NixOS inmiddels serieus neemt, blijkt ook uit andere prominente gebruikers. E-commerceplatform Shopify heeft zijn projectoverstijgende code-repository (monorepo) op Nix overgezet en programmeerplatform Replit draait al zijn ontwikkelomgevingen als geïsoleerde Nix-omgevingen.
Naast de publieke sector valt ook de groeiende populariteit in de securitybranche op, bijvoorbeeld in Frankrijk. De overheidsdienst DINUM, die daar verantwoordelijk is voor de digitalisering van de overheid, ontwikkelt met SécurixOS een geharde workstationconfiguratie op basis van NixOS volgens de richtlijnen van de Franse cybersecurityautoriteit ANSSI. Ook de Nederlandse overheid is bezig met een digitale werkomgeving gebaseerd op NixOS, zie het kader.
De declaratieve werkwijze van Nix maakt systeemafhankelijkheden zeer transparant. Tegelijk verschijnen de door nixpkgs onderhouden pakketmetadata nog niet in de bekende kwetsbaarheidsdatabases. Daarom is een Provenance-team aangesteld. Dat moet deze leemte in de ‘herkomstgegevens’ van software dichten, zodat SBOM’s (Software Bill of Materials) automatisch beter kunnen worden gegenereerd en kwetsbaarheden betrouwbaarder kunnen worden gematcht.
NixOS als basis werkplekken overheid
De Nederlandse overheid werkt aan een eigen, grotendeels opensource werkplekomgeving die de afhankelijkheid van Microsoft en andere buitenlandse leveranciers moet verkleinen: de Digitaal Autonome Werkomgeving Overheid (DAWO).
DAWO ‘ontstond’ toen de Amerikaanse regering sancties oplegde aan het Internationaal Strafhof in Den Haag: de hoofdaanklager had geen toegang meer tot de diensten van Microsoft. En er zijn opnieuw dreigementen vanuit de Amerikaanse regering dat er bredere sancties aan het ICC opgelegd gaan worden.
Het werk aan de werkomgeving werd een officiële taak in juli 2026, toen werd de officiële opdracht gegeven om een gestandaardiseerde werkomgeving te ontwikkelen die meer soeverein moet zijn. De opdracht wordt uitgevoerd door de overheids-ICT-dienstverleners SSC-ICT, DICTU en DUO-ICT.
De doelen van DAWO zijn het versterken van digitale zelfstandigheid van Nederland, verbeteren van samenwerking en kennisdeling tussen overheden en de maatschappij, het waarborgen van veiligheid en gegevensbescherming, het stimuleren van innovatie en efficiëntere werkprocessen en het vergroten van de controleerbaarheid van overheids-IT-systemen.
DAWO wordt ontwikkeld binnen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Centraal staat een complete beheerarchitectuur rond NixOS, opensource samenwerkingstools, kantoor-apps, een eigen cloud en beheertools. Het richt zich op een volledige omgeving die overheidswerkplekken met elkaar kan laten samenwerken: een kant-en-klare werkomgeving voor eindgebruikers. De ontwikkelaars leggen ook de nadruk op toegankelijkheid, en dan niet alleen voor de gebruikers, maar ook de beheerders.
Een onderdeel van dit geheel is bijvoorbeeld DAWO-Sextant, een beheer & control-plane voor NixOS-systemen. De configuratie van apparaten wordt in Git vastgelegd. Een wijziging wordt eerst geëvalueerd en kan daarna via verschillende deployment-ringen worden uitgerold.
Endpoints halen hun configuratie zelf op; het beheersysteem hoeft dus niet voortdurend via een remote-managementkanaal opdrachten naar clients te pushen. Dit kan ook voor audits interessant zijn. Een beheerder kan in principe aantonen welke configuratie op een bepaald moment bedoeld was voor een systeem, welke wijziging daaraan voorafging en via welke Git-commit die wijziging is ingevoerd.
Onder het kopje enterprise-diensten waar de cloud en samenwerkingssoftware ook onder vallen, vind je ook nog DAWO-AI (zonder verdere informatie op dit moment) terug, en bijvoorbeeld DAWO-IAM: identity & access management.
Voor samenwerkingssoftware kijkt het project onder andere naar Mijn Bureau en Europese projecten zoals het Duitse OpenDesk en het Franse La Suite. Mijn Bureau combineert opensourcecomponenten uit onder meer La Suite, OpenDesk en Nextcloud.
In de DAWO-pilots worden onder meer oudere, afgeschreven laptops gebruikt: NixOS heeft als Linux-OS als voordeel dat het minder eist van de gebruikte hardware. Computers die niet meer krachtig genoeg zijn voor Windows 11, kunnen prima functioneren binnen DAWO.
Er hoeven dus geen krachtige nieuwe computers aangeschaft te worden. Een achttal gemeentes zijn de nieuwe omgeving aan het verkennen in de praktijk, waaronder Amsterdam, Den Bosch, Ede en Zaanstad. Wanneer de digitale werkomgeving klaar moet zijn om ingezet te worden staat nog niet vast.
Scheuren in de community
Om ook organisatorisch gelijke tred te houden met al die groei, probeert de community verantwoordelijkheden over teams en rollen te verdelen. Die omschakeling verloopt tot nu toe echter nogal stroef; het lukte herhaaldelijk niet om de nieuw opgezette organen ook de benodigde bevoegdheden te geven.
Oorspronkelijk lag de bevoegdheid bij één persoon: de Nederlander Eelco Dolstra. Deze bedenker van Nix werd automatisch gezien als BDFL, oftewel een welwillende dictator , een rol die hij op de lange termijn helemaal niet wilde. Hij voelt zich beter thuis in onderzoek en ontwikkeling, de rol die hij ook vervult bij Determinate Systems, waarvan hij medeoprichter is.
BDFL
Benevolent Dictator for Life (BDFL) is een ironische benaming voor individuele personen die een (vaak door henzelf opgericht) project leiden en daarin het laatste woord hebben. BDFL’s zijn een relatief gangbaar concept in de opensourcewereld en concentreren veel macht bij één persoon.
Geen enkel deel van deze ‘titel’ moet echter letterlijk worden genomen: BDFL’s zijn geen absolute heersers, maar afhankelijk van hun community, die een project uiteindelijk altijd kan forken. Ook worden ze niet echt voor het leven benoemd; geregeld treden BDFL’s uit hun functie terug.
Sommigen in de community zien daar ook een belangenconflict in, omdat het bedrijfsmodel van Determinate Systems rechtstreeks op Nix Flakes is gebouwd [2].
Omstreden: Flakes worden weliswaar op grote schaal in productie gebruikt, maar zijn door de community tot op heden niet officieel stabiel verklaard. Dat komt mede door invloedrijke critici die Flakes uiteindelijk als een technische doodlopende weg zien en er liever weer vanaf willen.
Na ruzies, relletjes en open brieven legde Dolstra in 2024 zijn bevoegdheid neer. Sindsdien moeten een grondwet (Constitution) en een democratisch gekozen Steering Committee (SC) het project besturen.
Bij de laatste twee verkiezingen voor het SC hadden ongeveer 1000 projectbijdragers stemrecht; grofweg de helft van hen bracht daadwerkelijk een stem uit. Het SC is weliswaar democratisch gelegitimeerd, maar kent geen mechanisme dat bepaalt wat wanneer en waarom moet worden besloten.
De grondwet stelt dat het SC strategische beslissingen moet nemen en de teams die het praktische werk doen in staat moet stellen hun werk te doen. Een duidelijke grens voor welke beslissingen bij het SC horen, ontbreekt echter.
Kritiek en communicatieproblemen
Vanuit de teams die het SC eigenlijk moet ondersteunen, klinkt geregeld felle kritiek. In 2025 stapte het moderatieteam, dat de community moet beheren, als geheel op.
Het SC zou zich herhaaldelijk ongeoorloofd met het werk bemoeien, bijvoorbeeld door beslissingen te vertragen of te ondergraven. Op 7 augustus 2026 trad ook het Core Team van nixpkgs collectief af, een team waaraan het project aanzienlijke vooruitgang te danken had.
De aangevoerde redenen zijn complex, maar draaien vooral om overbelasting en burn-outs door gebrekkige communicatie en ingrepen van het SC die als micromanagement werden ervaren. Dat het SC pas via de openbare aankondiging over het aftreden van het Core Team hoorde, wijst op communicatiebarrières aan beide kanten.
Uit de vergadernotities van het SC blijkt dat ook binnen het SC communicatiefouten voorkomen, die soms leiden tot wantrouwen en wederzijdse verwijten. Hoe scherp dat in extreme gevallen kan worden, blijkt uit de beschuldiging van een zittend lid in augustus 2026: het comité vertoont een “terugkerend patroon waarbij het zich achter inactiviteit verschuilt”.
Blijvende problemen
Uit die notities blijkt ook dat sommige onderwerpen binnen het SC permanent onopgelost blijven. Bij andere dringt de vraag zich op waarom het kennelijk overbelaste comité zich er überhaupt mee bezighoudt. Zo benadrukt het wel dat de focus op strategische beslissingen moet liggen, maar keurt het tegelijk elke NixCon-sponsor afzonderlijk goed in plaats van algemene regels voor de sponsorselectie vast te leggen.
Daar komt bij dat de ogenschijnlijk ongereguleerde SC-vergaderingen vaak uitlopen, waardoor SC-leden die daarnaast een baan hebben moeilijk effectief kunnen deelnemen.
Door al die onbesliste kwesties is het voor kiezers ook lastig om te beoordelen hoe goed ze door wie worden vertegenwoordigd. Bij genomen besluiten is nog te zien wie hoe stemde, maar bij belangrijke onbesliste vragen verspreidt de verantwoordelijkheid zich gelijkmatig over alle zeven leden.
Volwassenere structuren voordat de vaart eruit is
Door Jacek Galowicz
NixOS heeft genoeg momentum en technische voordelen om door te dringen tot steeds meer kritieke en prominente techstacks waarop publieke en private infrastructuur en producten draaien. Maar om daar een kritieke gebruikersmassa te bereiken, die te bedienen en zo blijvend relevant te zijn, moet de community bijleren.
Ze moet zinnige compromissen leren sluiten en overeenstemming bereiken over haar strategische koers, in plaats van zich te verliezen in eindeloze detaildiscussies die standpunten zelfs verder verharden.
Het voordeel van de Steering Committee (SC) is niet technische deskundigheid. Een tijdelijk bij elkaar geraapte groep mensen met zeer uiteenlopende standpunten is zelden kundiger dan gespecialiseerde expertteams die voor langere tijd zijn aangesteld.
De echte meerwaarde van het SC is zijn democratische legitimatie. Maar juist die kernfunctie van het comité, beslissingen nemen met representatieve legitimiteit, verzandt in eindeloze discussies: geen beslissing nemen is uiteindelijk ook een beslissing.
Wat ontbreekt, is een mechanisme dat vooraf vastlegt met welke vragen het SC zich überhaupt moet bezighouden, wanneer erover beslist moet zijn en wat er gebeurt als niemand beslist.
Tot die tijd bepalen toeval en uithoudingsvermogen wat er doorkomt, terwijl de teams die technisch bijdragen en het grootste deel van het werk dragen in de positie van verzoekers blijven, of vertrekken.
Zo kan het project langzaam leeglopen wanneer steeds meer vrijwilligers, van wie sommigen al meer dan tien jaar aan Nix bijdragen, hun geduld verliezen en hun tijd en energie in andere projecten steken.
Wie uit principe geen compromissen sluit, verliest uiteindelijk aan relevantie en verraadt daarmee de eigenlijke missie. De vooruitgang gaat hoe dan ook door; de vraag is alleen of de NixOS-community daarin een rol blijft spelen.
Uiteindelijk zijn de nieuwe governancestructuren en -processen nog (?) niet opgewassen tegen de Nix-community en haar groei. Ontevreden delen van de community scharen zich achter alternatieve implementaties, waarnaar veel maintainers al zijn overgestapt. Vooral de Nix-fork Lix wordt steeds bekender en populairder.
Dat kan, net als bij het ontstaan van compiler Clang als concurrent van GCC, leiden tot gezonde concurrentie waar alle partijen van profiteren. Maar als niet alleen de implementatie, maar ook nixpkgs wordt opgesplitst, zal dat de grootste pakketverzameling ter wereld hard raken. Zo’n splitsing van de repository vergroot het werk voor alle betrokkenen zonder noemenswaardige voordelen.
Conclusie
Met zulke risico’s vragen bedrijven, overheidsdiensten en andere organisaties die Nix vanwege de technische prestaties willen inzetten steeds vaker: bestaat Nix volgend jaar nog?
Tegelijk is juist nu het moment voor reproduceerbare software met exact traceerbare en verifieerbare softwareleveringsketens. Maar uiteindelijk wint zelfs de beste techniek het niet vanzelf; je hebt daarnaast een community nodig die ook actief kan bijdragen.
Jacek Galowicz en Alieke van Sommeren
Literatuur
[1] Sylvester Tremmel en Noud van Kruysbergen, Linux-distributie NixOS, c’t 8/2021, p.132
[2] Jacek Galowicz en Marco den Teuling, Softwarepakketten beheren en bouwen met Nix, c’t 1-2/2024, p.140
Praat mee